Dunin Sulgustowski Marcin (1774–1842), arcybiskup gnieźnieński i poznański, ur. 11 XI we wsi Wale pod Rawą Mazowiecką z ojca Felicjana herbu własnego i matki Brygity z Szczakowskich jako najstarszy z licznego rodzeństwa. Uczęszczał do r. 1786 do szkół pojezuickich w Rawie. Wzięty w opiekę przez stryja swego Wawrzyńca, późniejszego kanclerza katedralnego kujawskiego, pobierał nauki przez 2 lata w gimnazjum w Bydgoszczy. Postanowiwszy poświęcić się stanowi duchownemu, podążył z pomocą swego stryja do Rzymu, gdzie słuchał w l. 1793–97 teologii w Collegium Germanicum. 23 IX 1797 otrzymał święcenia kapłańskie w Rzymie. Po powrocie do kraju został kanonikiem kolegiaty wiślickiej i przez 2 lata przebywał w otoczeniu biskupa krakowskiego Turskiego. Po jego śmierci nadał mu biskup Rybiński w r. 1800 kanonię włocławską, a nadto probostwo w Służewie. Na wezwanie arcybpa Raczyńskiego objął w r. 1808 urząd kanonika metropolitalnego i audytora w Gnieźnie, a w r. 1815 urząd prałata i kanclerza gnieźnieńskiego. Uczony, zdolny i nader pracowity, zwrócił na siebie uwagę rządu pruskiego, który w r. 1818 mianował go radcą szkolnym król. rejencji w Poznaniu, a później obdarzył orderem orła czarnego. Odkąd w r. 1824 został kanonikiem metropolitalnej kapituły poznańskiej, zamieszkał na stałe w Poznaniu.
Już w roku 1826 upatrywał rząd pruski w D-e jednego z możliwych kandydatów na arcybpstwo gnieźnieńsko-poznańskie po śmierci Gorzeńskiego. Obrany przez kapitułę Wolicki, z D-em zaprzyjaźniony, upatrzył go sobie na sufragana. D. został w tym charakterze zatwierdzony przez Stolicę św., lecz Wolicki zmarł, nie zdążywszy udzielić mu sakry biskupiej. Obrany przez kapitułę 27 XII 1829 administratorem diecezji poznańskiej, zajął się reorganizacją kapituły i złożył godność kanclerza gnieźnieńskiego, obejmując prałaturę prepozyta w Poznaniu. Rząd pruski w braku odpowiedniego kandydata Niemca zalecił kapitułom obiór D-a na arcybiskupstwo. Sądzono w Berlinie, że D., człowiek spokojny i słabszego charakteru, okaże się dla rządu mniej niewygodnym niż Wolicki. Kapituły dokonały obioru D-a na arcybpa 15 III 1830. Zatwierdzenie przez Stolicę Ap. i rząd pruski przewlekło się o 2 miesiące na skutek nazwania elekta w bulli papieskiej »presbyter Polonus«. Przysięgę wierności złożył D. królowi, nie obstając tak jak Wolicki przy tytule prymasa i księcia. Święcenia biskupie przyjął w Poznaniu 10 VII 1831.
Mąż łagodnego usposobienia, nie lubił D. stawiać z nikim sprawy na ostrzu noża; jednakże z Flottwellem skłócony był od początku na tle sporu o etykietę. Wiosną 1830 zażądano z Berlina, by władze duchowne korespondowały z pruskimi w języku niemieckim. D. dwa lata przewlekał sprawę, podnosząc coraz nowe trudności, aż wytargował, by dziekani i proboszczowie nie dość biegli w niemczyźnie mogli pisywać do władz po polsku. Po nocy listopadowej ogłosił na żądanie Flottwella list pasterski ułożony tak dwuznacznie, aby się nie narazić ani władzom, ani polskiej opinii: potępił wypadki warszawskie, zalecił spokój, ale zarazem pochwalił niesienie pomocy »braciom«, tj. powstańcom. List mimo to spotkał się z potępieniem polskiej patriotycznej opinii. Na dalszy, spokojniejszy okres rządów D-a przypada reorganizacja seminariów duchownych w Gnieźnie i Poznaniu po usunięciu z tych zakładów przez rząd ks. misjonarzy (lazarystów), a także sekularyzacja reszty klasztorów przez władze pruskie.
W r. 1837 rozpoczął się głośny zatarg o małżeństwa mieszane. W ślad za wskazaniami Stolicy św. D. usiłował nakłonić rząd do pozwolenia kapłanom, by zgodnie z prawem kanonicznym poprzedzała związki mieszane deklaracja, że wszystkie dzieci, bez względu na płeć, będą ochrzczone i wychowywane w wierze katolickiej. Po długich i bezskutecznych staraniach w tym kierunku wydał D. 27 II do duchowieństwa list pasterski, zakazujący błogosławienia ślubów mieszanych. W następstwie tego rząd wytoczył mu proces, w którym zapadł wyrok odsądzający go od godności arcybiskupiej (23 II 1839). Fryderyk Wilhelm III wezwał go do Berlina, gdzie monarcha jak i ministrowie usiłowali nakłonić go do ustępstw. 25 IV nastąpiła publikacja wyroku, przy czym minister sprawiedliwości zabronił D-wi wyjeżdżać z Berlina bez zezwolenia władz państwowych, które przez kilka miesięcy zezwolenia tego odmawiały. W tym stanie rzeczy D. uważał za wskazane powrócić do diecezji. Po nagłym wyjeździe D-a do Poznania 3 X aresztowano go w jego pałacu 6 X i wywieziono do fortecy w Kołobrzegu, gdzie pod ścisłą strażą więziony był blisko 10 miesięcy. Duchowieństwo obu diecezji ogłosiło w obronie swego pasterza żałobę publiczną z zamilknięciem organów po świątyniach, a przez czas pewien i dzwonów. Uwolniony przez Fryderyka Wilhelma IV, powrócił 5 VIII 1840 w tryumfie do Poznania. Ułożył jeszcze dla użytku wiernych książkę do nabożeństwa, nazwaną według autora krótko »Duninem«. W r. 1841 różnymi wybiegami i grą na zwłokę obronił się przed wprowadzeniem do kapituły poznańskiej kandydata Niemca. Na schyłku życia przez ks. Jełowickiego zabiegał w Rzymie o sprowadzenie do Wielkopolski zmartwychwstańców. Po 2 latach wznowionych trudów pasterskich, otoczony czcią i powszechnym przywiązaniem, dokonał D. żywota 26 XII 1842. Szczątki D-a spoczęły w podziemiach katedry poznańskiej, gdzie siostra jego Scholastyka uczciła jego pamięć pomnikiem.
Adamski I., Krótki rzut oka na dzieje archidiecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej od r. 1793–1866, P. 1909. »Unitas«, miesięcznik kościelny, I; Friedberg E., Der Staat und die Bischofswahlen in Deutschland, 2 Bände, Leipzig 1874; Hoffmann B., Wykonanie bulli De salute Animarum w Wielkim Księstwie Poznańskim, P. 1922; Karłowski K., Wybór arcybiskupa gnieźnieńskiego i poznańskiego wobec bulli »De salute animarum« a naszego konkordatu, »Przegl. Teologiczny« 1930; Karwowski S., Historya Wielkiego Księstwa Poznańskiego, P. 1920 I; Klimkiewicz W., Wybór nuncjusza Mieczysława Ledóchowskiego na stolicę gnieźnieńską w roku 1865, Kr. 1938; Gissmann, Nachruf in die Ewigkeit an Martin v. Dunin…, gesprochen bei dem aus freiem Antriebe des Fraustädter Decanats-Clerus feierlichst gehaltenen Trauergottesdienste am 20 Februar 1843 in der Pfarrkirche zu Fraustadt; Hase K., Die beiden Erzbischöfe. Ein Fragment aus der neuesten Kirchengeschichte, Leipzig 1839; Pohl F., Martin v. Dunin, Erzbischof von Gnesen und Posen. Eine biographische und kirchenhistorische Skizze, Marienburg 1843; Rintel C., Verteidigung des Erzbischofes von Gnesen und Posen Martin v. Dunin, Würzburg 1839; Steinhuber A., Geschichte des Kollegium Germanikum Hungarikum in Rom, Freiburg im Breisgau 1906, I; Walkowski Józef, Pamiętniki pisane w niewoli kołobrzeskiej, wydał i wstępem zaopatrzył ks. Tadeusz Trzciński, P. 1908; Nowacki J., Zbiór najważn. dokumentów dot. W. Ks. Poznańskiego, Wolsztyn 1849; Wojtkowski A., Udział Wielkopolski w powst. listopadowym, Kwart. Hist. 1930; Laubert M„ Eduard Flottwell, Wrocł. 1919; Die Wahl M. v. Dunins zum Erzb. von Gnesen u. Posen. Jahrb. für Kultur u. Gesch. der Slaven 1926; Die Geschäftssprache der Posener Kirchenbehörden bis 1832, tamże 1934; Der erste Zusammenstoss Flottwells mit dem Erzb. v. Dunin, Forschungen zur brand.-preuss. Geschichte 1921; Die erste Wahl eines Erzb. von Gnesen-Posen, Hist. Jahrbuch 1922; Zur Abführung des Erzb. Dunin nach Kolberg, Hist. Monatsblätter für die Prov. Posen 1923; Zwei Episoden aus dem Posener Mischehenstreit, Zeitschrift für Kirchengeschichte 1929; Über die Nationalität der höheren Geistlichkeit in Posen, Dt. Wiss. Zeitschrift für Polen 1923; Smolikowski, Hist. Zgrom. Zmartw. Pańskiego, Kr. 1895, III, 83 nn.
Ks. Witold Klimkiewicz